نوشته‌ها

روشي با ضريب اطمينان بالا جهت كنترل و ايمني مواد غذايي

HACCP روشي مطمئن با ضريب اطمينان بالا جهت كنترل و ايمني مواد غذايي

چكيده
امروزه با توجه به رشد فزاينده جمعيت جهان، صنعت غذا به منظور تامين نيازها و خواسته‌هاي غذايي انسان اهميت خاصي پيدا كرده است. از طرف ديگر، به دليل گسترش بازارهاي جهاني و رقابت بين توليد كنندگان، بايد روش‌هايي مطمئن با ضريب اطمينان بالا جهت كنترل و ايمني مواد غذايي به كار برده شود تا علاوه بر تضمين كيفيت بهداشتي مواد غذايي، زمينه لازم جهت حضور در بازارهاي جهاني فراهم گردد. متاسفانه در ايران روش‌هاي كنترلي و مديريتي در صنعت اكثرا مبتني بر بازرسي محصول نهايي بوده وفقط نقص‌هاي بزرگ را مشخص مي نمايند.در نتيجه نمي تواند مانع توزيع محصولات نامناسب و بدون كيفيت در بازار شود. استفاده از سيستم ارزيابي خطر در نقاط كنترل بحراني(HACCP) يكي از بهترين سيستم‌هاي شناخته شده وتوصيه شده در سطح جهان مي باشد كه منجر به توليد غذاي سالم مي شود. با تدوين و اجراي دقيق سيستم HACCP تمام مخاطرات بيولوژيكي، شيميايي و فيزيكي موجود در فرآيند شناسايي و راه‌هاي كنترل اين خطرات به صورت عملي مشخص مي شود. به كمك استقرار اين سيستم از افت كيفيت محصول به صورت برنامه‌ريزي شده و سيستماتيك جلوگيري مي شود، به طوري كه مصرف محصول خطري براي مصرف كننده به همراه نداشته باشد. در اين مقاله سعي شده است علاوه بر شناخت كامل از خط توليد ماست پاستوريزه، بر مشكلات و نقاط بحراني آن تسلط يابيم.

اجرا و پياده سازي عمليات HACCP در خط توليد ماست

مقدمه
HACCP حروف اول كلمه Hazard Analysis Critical Control Pointt مي باشد. اين سيستم كه بر پايه علوم استوار است خطرات و اندازه‌‌ گيري‌هاي ويژه را براي كنترل و ايمني محصول شناسايي مي كند و ابزاري مهم براي ارزيابي خطرات و ايجاد سيستم‌هاي كنترلي است كه بر روي پيشگيري عمل كرده و به طور عمده آزمايش‌هايي بر روي محصول نهايي صورت مي گيرد.
HACCPP  در اصل به عنوان يك سيستم ايمني ميكروبي در برنامه‌هاي سازمان فضانوردي آمريكا ايجاد گرديد كه براي اطمينان از ايمني غذاي فضانوردان از اهميت بسيار زيادي برخوردار بود.  در آن زمان كه اكثر سيستم‌هاي ايمني وكيفيت مواد غذايي بر پايه آزمون محصول نهايي استوار بود، مشخص شد كه براي رسيدن به سطح بالايي از اطمينان درمورد ايمني مواد غذايي به يك سيستم پيشگيرانه نياز است و به اين ترتيب HACCP توسط شركت پيلزبري و با همكاري سازمان ناسا پيشنهاد شد. از آن به بعد به خاطر ويژگي‌هاي پيشگيرانه بودن و تحت كنترل بودن تمام فرايند، از تهيه مواد خام تا عرضه محصول، اين سيستم توسط سازمان‌هاي مختلف مانند سازمان بهداشت جهاني، IGMSF و  NRCپيشنهاد شد و درسال ۱۹۹۱ ضوابط HACCPدر كدكس گنجانيده شد.
لازم به ذكر است اين سيستم مي تواند با تغييراتي نظير توسعه در طراحي تجهيزات، روش‌هاي فرآيند و با پيشرفت‌هاي تكنولوژي سازگار شده و در سرتاسر زنجيره غذايي از توليد تا مصرف كننده نهايي به كار رود كه اجراي آن بايد با سندهاي علمي و معتبر از خطرات سلامتي انسان همراه باشد. كاربرد موفقيت آميز اين سيستم نياز به حكم قوي مديريت و همراهي انساني دارد. كاربرد  HACCP با اجراي سيستم‌هاي مديريت كيفيت نظير سري‌هاي ISO سازگار است. گر چه در اين سيستم،‌ هدف اصلي، ايمني ماده غذايي است.

اصول HACCP

سيستم HACCP شامل هفت اصل است كه الزامات و راهكارها را براي عمليات مورد نظر و اجراي آن مشخص مي نمايد. كه جزئيات آن توسط كميسون جهاني كد كس ۱۹۹۳ و NA CMCF 1992 چاپ شده است.

اصل اول: تجزيه و تحليل خطر
بيش از هر چيز بايد خطرات احتمالي ناشي از مصرف يك محصول براي مصرف كنندگان را شناسايي كرد. خطرات احتمالي شامل خطرات ناشي از آلودگي‌هاي ميكروبيولوژيك، سموم طبيعي،‌ سموم حاصل از تجزيه برخي مواد غذايي، آلودگي‌هاي شيميايي، پس مانده‌هاي دارويي و وجود اشياء فيزيكي است. Hazard در حقيقت خطر بالقوه‌اي است كه مي تواند براي مصرف كننده مضر باشد.

اصل دوم: نقاط كنترلي بحراني
شناسايي نقاط كنترلي بحراني در فرآيند، مهم‌ترين مرحله در HACCP است. عدم كنترل مناسب هر يك از اين نقاط، به احتمال قوي منجر به وقوع يك خطر مي شود. در اين نقاط اقدامات پيشگيرانه تعيين مي شود كه با به كاربردن آنها مي توان خطرات موجود را كاهش داده و يا كاملا حذف نمود. كوچك‌ترين اشتباه در تعيين اين نقاط، منجر به ايجاد يك سيستم HACCPناكارآمد خواهد شد. ترسيم نمودار جريان مواد براي شناسايي نقاط كنترل بحراني (CCPs) بسيار مفيد است.

اصل سوم: حدود بحراني
براي هر يك از نقاط كنترل بحراني، بايد حدود بحراني را تعريف نمود. تعيين اين حدود براي هر مرحله كنترلي، مستلزم شناخت عميق فرآيند و تاثيرات نقاط كنترل بر ايمني محصول است. حدود بحراني، اختلاف بين محصول ايمن و غير ايمن را در نقاط كنترل بحراني نشان مي دهد.

اصل چهارم: پايش نيازمندي‌ها
پايش مجموعه‌اي از مشاهدات يا بازرسي‌هاي برنامه‌ريزي شده براي ارزيابي و تحت كنترل بودن نقاط كنترل بحراني است. تحت كنترل بودن يك نقطه كنترل بحراني به اين معني است كه نقطه مذكور داخل حدود بحراني آن نقطه عمل مي نمايد.

اصل پنجم: تعيين اقدامات اصلاحي
اقدامات اصلاحي لازم وقتي به كار گرفته مي شود كه عمل‌كرد فرآيند، انحراف از حدود بحراني را نشان مي دهد.در  اين قسمت،‌ اقدامات اصلاحي بايستي به طور دقيق تعريف و مسئول انجام آنها مشخص شود و در صورت لزوم، توليد محصول غير ايمن را متوقف نمود تا وضعيت آن كاملا مشخص شود.

اصل ششم: مستند سازي و حفظ سوابق
يك اصل مهم براي موفقيت سيستم HACCP تدوين روش‌هاي اجرايي موثر است. مستندسازي شامل تدوين طرح و ثبت و نگهداري سوابق پايش نقاط كنترل بحراني فرآيند توسط مسئول فرآيند است.
سوابق HACCPP جهت بررسي مشكلات و اقدامات انجام شده در مورد آن بسيار مفيد خواهد بود.

اصل هفتم: تاييد وتصديق سيستم
براي تصديق عمل‌كرد موثر سيستم، ايجاد روش‌هاي اجرايي لازم است. اين روش‌ها شامل بازنگري حدود كنترل بحراني، بررسي اقدامات اصلاحي مشخص شده و تعيين تكليف محصولات غير ايمن است.

مراحل كاربردي  HACCP

 

  1. تشكيل گروه HACCP
    گروه HACCPP شامل افراد متخصص كه آگاهي داشتن آنها در امور بهداشت، كيفيت وتوليد براي اجراي اين طرح ضروري است و ممكن است بعضي از اطلاعات كارشناسي مسايل ديگر از منابع ديگر تامين شود. اعضاي گروه در اين پژوهش عبارتند از:
    ۱-مدير توليد
    ۲-كارشناس خط توليد ماست كارخانه
    ۳-استاد راهنما و مسئول آموزش سيستم به اعضاء
    ۴-مسئول آزمايشگاه
    ۵۵-اعضاي بررسي كننده توليد
  2. توصيف محصول
    به طور دقيق از نظر مواد اوليه نوع فرايند محصول روش بسته‌بندي نگهداري و توزيع و كليه عواملي كه در ايمني محصول دخيل هستند.

ماست
يكي از معروف‌ترين محصولات كشت داده شده شير در تمام دنيا مي باشد و داراي انواع گوناگوني مانند  ست، استيرد، آشاميدني، منجمد و تغليظ شده مي باشد. قوام،‌ طعم و مزه‌ ماست از يك ناحيه جغرافيايي به ناحيه ديگر متغيير مي باشد. ماست درمقايسه با ديگر محصولات اسيدي شير داراي طعم و مزه  متفاوتي است كه دليل آن وجود مواد مولد عطر و طعم و مقدار كمي اسيد استيك و استالدئيد در ‌آن مي باشد. روش‌هاي توليد مختلفي بر اساس نوع ماست وجود دارد. در كارخانه مورد نظر شير پس از انجام تست‌هاي اوليه به ويژه عاري بودن از مواد بازدارنده رشد ودارا بودن ماده خشك بالا، انتخاب و به دستگاه پاستوريزاتور جهت عمل تنظيم درصد چربي و هموژنيزاسيون هدايت مي گردد و سپس شير به تانك‌هاي مخصوص فرايند (پروسس) حمل و در دماي ۵۰ تا ۶۰ درجه سانتي گراد عمل افزايش ماده خشك به وسيله شير خشك يا پودر آب پنير صورت مي پذيرد و مخلوط حاصل را جهت عمل پاستوريزاسيون به دماي ۹۰ تا ۹۵ درجه سانتي‌گراد رسانيده و به مدت نيم ساعت در آن دما نگه مي داريم و سپس به دماي ۴۵ درجه سانتي‌گراد سرد كرده و عمل افزودن مايه كشت (starter bulck) و مخلوط كردن آن صورت مي گيرد. در مرحله بعد شير مايه خورده به وسيله مسير تعبيه شده به گرم‌ خانه هدايت و در ليوان‌هاي مربوطه پر مي گردد. عمل گرم خانه گذاري در دماي ۴۵ درجه سانتي گراد انجام مي شود. بعد از مرحله گرم خانه گذاري ليوان‌ها به سردخانه منتقل و به مدت ۲۴ ساعت نگه داري مي گردد كه در اين فاصله آزمايشات مربوطه انجام پذيرفته و در صورت تاييد محصول آماده عرضه مي شود.

  1. تعريف خط مشي
    كه بر پايه كاربردهاي مورد انتظار محصول توسط مصرف كننده است كه در واقع ويژه گروه‌هاي آسيب‌پذير اجتماعي است.
  2. تهيه نمودار فرآيند
    تهيه نمودار فرايند جريان و ماشين آلات به نحوي كه با شرايط واقعي مطابقت داشته باشد و سيستم HACCPP بايد عمليات فرآيند را با توجه به نمودار فرآيند طي تمامي مراحل و ساعات عمليات تاييد كند.
  3. تاييد نمودار فرآيند
    پس از تهيه نمودار فرآيند در محل توسط گروه تاييد خواهد شد و در صورت نياز اصلاحات لازم انجام مي گيرد.
  4. فهرست كردن تمام خطرات احتمالي
    گروه HACCPP بايد يك آناليز خطر براي شناسايي تمامي خطرهايي كه در هر مرحله از مواد اوليه، فرآيند، ساخت وتوزيع تا نقطه مصرف ممكن است ايجاد شود را فهرست نمايد. در اين مرحله بايد نكات زير را مدنظر قرار داد:
    الف- ميزان اتفاق خطرها و شدت زيان آنها در سلامتي.
    ب- ارزيابي كمي وكيفي خطرها.
    ج- تكثير يا بقاء ميكرو ارگانيسم‌هاي مرتبط با آن.
    د- تماس ماده غذايي يا سمي، فيزيكي يا شيميايي
  5. تعيين نقاط كنترل بحراني
    براي تعيين اين نقاط ساده‌ترين راه استفاده از يك درخت تصميم گيري است. كه علت‌هاي منتطقي را نشان مي دهد. در صورتي كه يك خطر در مرحله‌اي كه كنترل ضروري است با معيار كنترلي ويژه‌اي مي توان آن را كنترل كرد بايد محصول يا فرآيند در آن مرحله يا مرحله انتهايي براي ايجاد يك معيار كنترل اصلاح گردد.
  6. ايجاد يك سيستم پايش
    سيستمي است كه بايد قادر به تشخيص عدم كنترل در ccpp مورد نظر باشد. اطلاعات به دست آمده از اين سيستم به وسيله فرد صاحب صلاحيت براي انجام اقدامات اصلاحي ارزيابي شود. در صورت غير مداوم بودن پايش، دفعات تكرار آن درحدي باشد كه از تحت كنترل بودن ccp اطمينان حاصل شود. پايش بايد به روش‌هاي سريع انجام شود.
  7. تعيين اقدامات اصلاحي
    اين مرحله جهت پيشگيري از انحراف و اطلاح آن مي باشد و شامل موارد زير است:
    الف) تنظيم فرايند
    ب) شناسايي محصول
    ج) فراخواني و تعيين تكليف محصول خارج از محدوده استاندارد
  8. برقراري روش‌هاي تاييد
    ۱- بازبيني اطلاعات در عمليات فرايند
    ۲- چگونگي خارج نمودن فراورده معيوب
    ۳- تعيين اين كه ccpp ها تحت كنترل مي باشد.

نتيجه گيري

  1. آلودگي ميكروبي محصول با حفظ شرايط فرايند،‌ قابل تعديل و كنترل و بر طبق استانداردهاي ملي است.
    ۲٫حفظ و ثبات شرايط فرايند، اهميت فوق العاده‌اي در اجراي سيستم دارد.
    ۳٫ بررسي و شناخت كارايي و قابليت هر يك از مراحل و ماشين آلات، اطمينان از اجراي طرح HACCP است.
    ۴٫ بدون حفظ بهداشت كاركنان و محيط نمي توان در اجراي HACCP موفق شد.
    ۵٫ با اجراي كامل سيستم HACCP نياز به نمونه برداري وانجام آزمون به حداقل ممكن مي رسد.
    ۶٫ با اجراي كامل اين سيستم مي توان از تضمين كيفيت محصول اطمينان حاصل كرد.
    ۷٫ با اجراي سيستم HACCPP اطمينان از سلامت مواد غذايي در بازارهاي داخل و خارج به دست مي آيد.

همان گونه كه ملاحظه شد، اجراي HACCP در كارخانه فراورده‌هاي لبني آن چنان پيچيده نيست. به شرط آن كه بستر لازم براي پياده سازي آن با اجراي صحيح قوانين در طراحي، استقرار و راه‌اندازي ساير بخش‌هاي كارخانه ايجاد شده باشد. همچنين آموزش نيروي انساني و هماهنگي بين آنها در اين امر بسيار موثر مي باشد. از سويي ديگر صفت لبنيات يك صفت بسيار مهم و حساس مي باشد و نقش مهمي در سلامت و امنيت غذايي ايفا مي كند. بنابراين لازم است كه اين صنعت را هدايت كرده و با به كارگيري قوانين ايمني و بهداشتي در طراحي و توليد، شاخص‌هاي لازم براي رقابت در بازارهاي جهاني و تضمين كيفيت در  بازار داخل را فراهم آوريم.

 

نظرسنجی قهرمان جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه

صنایع برودتی برادران حقیقی ; مشاور و مجری ساخت سردخانه و تونل انجماد ، به کسانی که قهرمان جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه را درست پیش بینی کنند ، جوایز نفیسی تقدیم میکند.